Lekcja 42: Czasy literackie — passé simple i imparfait du subjonctif

Słownictwo: Słownictwo literackie i narracyjne, teksty klasyczne

Jak pracować z tą lekcją

  1. Cel tej lekcji jest receptywny, nie produktywny. Nie będziesz pisać esejów w passé simple. Nie powiesz qu'il fût na głos przy obiedzie. Masz rozpoznać te formy w druku, w pół sekundy, i zrozumieć, co znaczą.
  2. Przeczytaj regułę, potem przeczytaj fragment — dwa razy, na głos, powoli.
  3. Nie tłumacz słowo w słowo. Passé simple = passé composé w mowie. Il entra = Il est entré = „Wszedł". Tyle.

Te czasy należą do rejestru literackiego. Hugo, Camus, Flaubert, Le Monde, Le Figaro, teksty prawne, podręczniki historii, baśnie. W rozmowie nikt ich nie używa, poza bajarzami i parodystami. Jeśli powiesz je parlai Francuzowi w kawiarni, usłyszy źle odmieniony imparfait i spojrzy zdezorientowany.

Dla polskiego mózgu: Polski też ma swoje warstwy literackie — „rzekł", „uczyniwszy", „on jest poszedł" w starszych przekładach Biblii, czas zaprzeszły („byłem poszedł"), imiesłowy uprzednie typu „wszedłszy, ujrzał". Polak czyta to w „Trylogii" Sienkiewicza i rozumie, choć nigdy w życiu by nie powiedział. Dokładnie ta sama logika dotyczy passé simple i imparfait du subjonctif: rozumiesz książkę, nie produkujesz mowy.


Część 1: Po co uczyć się tego, czego nikt nie mówi

Francuski to dwa języki w jednej okładce:

Mówiony / nieformalnyPisany / literacki
passé composépassé simple
présent du subjonctifimparfait du subjonctif
passé du subjonctifplus-que-parfait du subjonctif
si + plus-que-parfait → conditionnel passéimparfait/plus-que-parfait du subjonctif (wysoki styl)

Otwórz dziewiętnastowieczną powieść, Le Monde albo rozprawę uniwersytecką — czytasz prawą kolumnę przetłumaczoną z lewej. To samo znaczenie, inny rejestr.

Reguła tłumaczenia w głowie: il fut = il a été = „był" elle dit = elle a dit = „powiedziała" qu'il fût = qu'il soit = „żeby był"

Polski ma swój podział rejestrów — porównaj potoczne „Wszedł i ją zobaczył" z literackim „Wszedłszy do komnaty, ujrzał ją tam". Ten sam moment, inna półka w księgarni. Francuski idzie dalej: faktycznie odmienia czasowniki inaczej dla półki literackiej.


Część 2: Passé simple — formy

Passé simple buduje się z bezokolicznika (NIE z formy nous, jak imparfait). Cztery paradygmaty.

Grupa 1: czasowniki na -ER (włącznie z aller)

Końcówki: -ai, -as, -a, -âmes, -âtes, -èrent

parler
je parlainous parlâmes
tu parlasvous parlâtes
il/elle parlails/elles parlèrent

Pułapka! je parlai (passé simple) i je parlais (imparfait) brzmią na głos prawie identycznie — „par-LE" vs „par-LE". W druku rozróżniasz je po kontekście i po formie 3 os. l.poj.: parla (passé simple, czynność zakończona) ≠ parlait (imparfait, tło).

Grupa 2: czasowniki na -IR (typu finir) i wiele -RE

Końcówki: -is, -is, -it, -îmes, -îtes, -irent

finirvendre
je finisnous finîmesje vendisnous vendîmes
tu finisvous finîtestu vendisvous vendîtes
il finitils finirentil venditils vendirent

Szybki test: il finit w pisowni jest identyczne z czasem teraźniejszym (il finit „kończy" = „skończył"). Rozróżniasz je po otaczającym kontekście — narracyjny akapit w passé simple zostaje w passé simple.

Grupa 3: „paradygmat na -u" (wiele nieregularnych)

Końcówki: -us, -us, -ut, -ûmes, -ûtes, -urent

être (fut)avoir (eut)savoir (sut)
je fusnous fûmesj'eusnous eûmesje susnous sûmes
tu fusvous fûtestu eusvous eûtestu susvous sûtes
il futils furentil eutils eurentil sutils surent

Również w rodzinie -u: pouvoir → pus, vouloir → voulus, devoir → dus, boire → bus, lire → lus, vivre → vécus, connaître → connus, croire → crus, courir → courus, recevoir → reçus, plaire → plus, paraître → parus.

Dziwaki: venir i tenir

venirtenir
je vinsnous vînmesje tinsnous tînmes
tu vinsvous vîntestu tinsvous tîntes
il vintils vinrentil tintils tinrent

Najmocniejszy wizualny marker passé simple: daszek (circonflexe) nad -âmes / -îmes / -ûmes i -âtes / -îtes / -ûtes w 1. i 2. osobie l.mn. Jeśli widzisz nous parlâmes — to może być tylko passé simple. Nic innego we francuskim nie ma takich końcówek.


Część 3: 20 czasowników, które pokrywają 90% tego, co zobaczysz

To te, które są na każdej stronie klasycznej powieści. Naucz się 3. osoby liczby pojedynczej i 3. osoby liczby mnogiej — tam żyje 90% narracyjnej akcji.

Bezokolicznikil / elleils / elles= passé composé
êtrefutfurenta été / ont été
avoireuteurenta eu / ont eu
fairefitfirenta fait / ont fait
direditdirenta dit / ont dit
voirvitvirenta vu / ont vu
allerallaallèrentest allé(e)(s)
venirvintvinrentest venu(e)(s)
prendrepritprirenta pris
mettremitmirenta mis
pouvoirputpurenta pu
vouloirvoulutvoulurenta voulu
devoirdutdurenta dû
savoirsutsurenta su
connaîtreconnutconnurenta connu
croirecrutcrurenta cru
écrireécrivitécrivirenta écrit
lirelutlurenta lu
naîtrenaquitnaquirentest né(e)(s)
mourirmourutmoururentest mort(e)(s)
tenirtinttinrenta tenu

Zapamiętaj kolumnę z 3. osobą. Resztę odszyfrujesz w locie.


Część 4: Passé antérieur — cień plus-que-parfait

Jeśli passé simple = passé composé, to passé antérieur = plus-que-parfait. Używany prawie wyłącznie po spójnikach czasowych (quand, lorsque, dès que, après que) w parze z głównym czasownikiem w passé simple.

Formuła: avoir/être w passé simple + imiesłów przeszły.

  • Quand il eut fini son repas, il se leva. → „Kiedy skończył posiłek, wstał."
  • Dès qu'elle fut sortie, le silence retomba. → „Gdy tylko wyszła, znów zapadła cisza."

Tłumaczenie w głowie: eut fini = avait fini. Widzisz eut + imiesłów po spójniku czasu → czytaj to jako plus-que-parfait.


Część 5: Imparfait du subjonctif — formy

To subjonctif przeszły w stylu literackim. We współczesnej mowie zastąpił go présent du subjonctif (Lekcja 31). Zobaczysz go w klasyce; gdzie indziej prawie nigdy.

Reguła budowania: weź 2. osobę l.poj. passé simple (tu parlas / tu finis / tu fus), odetnij -s, dodaj: -sse, -sses, -̂t, -ssions, -ssiez, -ssent.

Daszek pojawia się tylko w 3. osobie l.poj. — i to jest litera-zdrajca.

parler (tu parlas)finir (tu finis)être (tu fus)avoir (tu eus)
que je parlasseque je finisseque je fusseque j'eusse
que tu parlassesque tu finissesque tu fussesque tu eusses
qu'il parlâtqu'il finîtqu'il fûtqu'il eût
que nous parlassionsque nous finissionsque nous fussionsque nous eussions
que vous parlassiezque vous finissiezque vous fussiezque vous eussiez
qu'ils parlassentqu'ils finissentqu'ils fussentqu'ils eussent

Kluczowy marker: widzisz qu'il fût / qu'il eût / qu'il vînt / qu'il fît / qu'il parlât — to imparfait du subjonctif. Nie myl z passé simple: il fut (bez que, bez daszka) ≠ qu'il fût (z que, z daszkiem). Daszek robi całą robotę.

Plus-que-parfait du subjonctif

Forma złożona: avoir/être w imparfait du subjonctif + imiesłów przeszły.

  • qu'il eût compris = qu'il ait compris = „że zrozumiał"
  • qu'elle fût venue = qu'elle soit venue = „że przyszła"

Wersja codzienna to passé du subjonctif z Lekcji 36. Wersja literacka używa eût / fût z przodu zamiast ait / soit. To samo znaczenie.


Część 6: Plus-que-parfait du subjonctif w zdaniach warunkowych

W formalnym stylu pisanym obie połówki warunku Typu 3 (Lekcja 37, nierealna przeszłość) mogą zostać zastąpione przez plus-que-parfait du subjonctif.

Standardowo (Lekcja 37)Literacko
Si j'avais su, je serais venu.Si j'eusse su, je fusse venu.
S'il avait parlé, on l'aurait écouté.S'il eût parlé, on l'eût écouté.

Ta konstrukcja ma własną nazwę: „conditionnel passé deuxième forme" — druga forma trybu warunkowego przeszłego. Czytaj ją jak zwykłe zdanie „gdybym ..., to bym był ...".

Pułapka! Nie myl il eût parlé (= il aurait parlé, tryb warunkowy literacki) z il eut parlé (= il avait parlé, passé antérieur). Jedyna różnica na papierze to daszek. W audiobooku rozróżniasz po kontekście.


Część 7: Powrót do Lekcji 41 (zaimki względne) w kontekście literackim

W stylu książkowym udział lequel, duquel, auquel, ce dont, ce à quoi rośnie kolosalnie. Patrz, jak łączą się z passé simple:

  • L'homme auquel il s'adressa ne répondit pas. → „Człowiek, do którego się zwrócił, nie odpowiedział."
  • La maison dans laquelle elle entra était vide. → „Dom, do którego weszła, był pusty."
  • Il fit ce à quoi personne ne s'attendait. → „Zrobił to, czego nikt się nie spodziewał."
  • Elle comprit alors ce dont il était capable. → „Wtedy zrozumiała, do czego jest zdolny."

Część 8: Powrót do Lekcji 36 (passé du subjonctif) ↔ plus-que-parfait du subjonctif

Ta sama myśl, dwa rejestry:

Mówiony (Lekcja 36)Literacki
Je ne crois pas qu'il ait dit cela.Je ne croyais pas qu'il eût dit cela.
Il fallait qu'elle soit partie avant midi.Il fallait qu'elle fût partie avant midi.
Bien qu'il ait compris, il est resté silencieux.Bien qu'il eût compris, il restât silencieux.

Pary do zapamiętania: ait → eût, soit → fût. To cały przełącznik.


Następny krok: Lekcja 43 — Zaawansowane przeczenie: ne … que („tylko"), ne … aucun („żaden"), ne … guère („ledwie"), ne … nullement („w żaden sposób") i dziwne ne explétif, które pojawia się po avant que, de peur que, craindre que i nic nie przeczy. Nauczysz się odróżniać „ograniczenie" od „przeczenia" i wreszcie zrozumiesz, dlaczego po francusku czasem jest ne, które nie mówi nie.

Lekcja 42: Czasy literackie — passé simple i imparfait du subjonctif · Français · Glottos Matrix