Lekcja 17: Zaimki y i en

Część 1: Po co istnieją y i en — i dlaczego polski mózg się tu wykrzywia

To największa trudność tej lekcji: y i en nie mają odpowiednika w polskim. Polak powtarza miejsce lub rzeczownik w pełnej formie. Francuz nigdy.

Polski potrafi „tam" (= y w miejscowym sensie), ale nie ma osobnego słowa na „o tym z czasownikiem na à" (penser à → y) ani na partitivus („tego/trochę tego" — en). Tam, gdzie polski mówi „ich mam troje", francuski stawia en: j'en ai trois. Bez en zdanie jest złe.

Reguła pozycji: y i en stoją przed odmienionym czasownikiem (albo przed bezokolicznikiem, jeśli jest). Ta sama szczelina co me, te, le, la, lui, leur z lekcji 15–16.

Y i en to to, co sprawia, że mówiona francuszczyzna brzmi po francusku. Bez nich Twój francuski brzmi jak dosłowne tłumaczenie z polskiego: „idę-do-tej-banki", „mam-troje-dzieci". Francuz powie j'y vais, j'en ai trois — krótko, oszczędnie, jednym słowem zamiast trzech.

Część 2: Y — „tam / do tego / o tym"

Co zastępuje y

Przykłady:

• Je vais à Paris. → J'y vais. — Jadę tam.
• Nous habitons en France. → Nous y habitons. — Mieszkamy tam.
• Il pense à son examen. → Il y pense. — Myśli o tym.
• Elle est chez le dentiste. → Elle y est. — Jest tam.
• Le livre est sur la table. → Il y est. — Jest tam.

Pomyśl po polsku: Y działa tam, gdzie po polsku musisz powtórzyć miejsce („Jadę do banku. Często do banku jadę") albo zastosować „tam" + dziwne przyimki („myślę o tym"). Francuski upraszcza wszystko do jednej literki: y.

Pułapka: y NIGDY nie zastępuje osoby

Po à — jeśli rzeczownik to osoba, y odpada. Wtedy używasz albo zaimka dopełnienia dalszego (lui / leur z lekcji 16), albo zaimka akcentowanego (à lui, à elle, à eux).

• Je pense à ma mère. → Je pense à elle. (NIE j'y pense)
• Je pense à mon travail. → J'y pense. — fine, travail to rzecz.
• Je parle à mon frère. → Je lui parle. (lui — bo osoba)
• Je réponds à la question. → J'y réponds. (y — bo rzecz)

Reguła w jednej linii: à + osoba → lui / leur (lub à lui / à elle). à + rzecz lub miejsce → y.

Élision: j'y, n'y

Je y vais — niemożliwe. Zawsze: j'y vais, w przeczeniu je n'y vais pas. Apostrof obowiązkowy, jak w j'ai.

Część 3: En — „stąd / tego / o tym"

Co zastępuje en

Przykłady:

• Je veux du café. → J'en veux. — Chcę (kawy / trochę).
• Il vient de Paris. → Il en vient. — Wraca stamtąd.
• Nous parlons de ce film. → Nous en parlons. — Mówimy o nim.
• Elle a des amis. → Elle en a. — Ma (jakichś).
• J'ai besoin de temps. → J'en ai besoin. — Potrzebuję go.

Pomyśl po polsku: En działa tam, gdzie polski używa „tego" (dopełniacz cząstkowy: jem chleba → j'en mange), gdzie powtarza rzeczownik („Mam trzy książki" → J'en ai trois), albo gdzie mówi „stąd / stamtąd" (il en vient).

Krytyczne: przy ilości LICZBA zostaje

Jeśli oryginalne wyrażenie zawierało liczbę lub słowo ilościowe — „dwa", „dużo", „trochę" — to słowo zostaje w zdaniu, po czasowniku. Tylko rzeczownik + de zamienia się w en.

• Tu as deux frères ? → Oui, j'en ai deux. — Tak, mam dwóch.
• Il y a beaucoup de monde ? → Oui, il y en a beaucoup. — Tak, dużo.
• Elle veut un café ? → Oui, elle en veut un. — Tak, chce jedną.
• Tu manges du pain ? → Oui, j'en mange. (bez liczby — nic nie dokładasz)

Pułapka dla polskiego mózgu! Po polsku możesz powiedzieć „Tak, mam dwóch" i kropka. Po francusku NIE WOLNO powiedzieć J'ai deux — to złamane zdanie. Musisz powiedzieć j'en ai deux. En jest gramatycznie wymagane — w polskim w tym miejscu nic nie ma, w francuskim musi być.

Druga pułapka: J'en mange nie znaczy „jem". Znaczy „jem TEGO" (chleba, sera — czegoś już wcześniej wspomnianego). To partitivus po francusku — en przenosi „cząstkową" naturę rzeczownika.

En z osobami — chwiejne

Tak jak y, en nie zastępuje konkretnej osoby. Przy osobach trzymaj de + zaimek akcentowany.

• Je parle de mon frère. → Je parle de lui. (konkretna osoba → de lui)
• Je parle de mon travail. → J'en parle. (rzecz → en)

W praktyce: przy osobach w sensie ogólnym / nieokreślonym (des amis, des enfants) en działa: J'ai des amis → J'en ai. Przy konkretnej, nazwanej osobie — zaimek akcentowany.

Część 4: Gdzie y i en stoją w zdaniu

Jeden czasownik — PRZED czasownikiem

Czasownik + bezokolicznik (konstrukcja modalna) — PRZED bezokolicznikiem

• Je veux y aller. — Chcę tam pójść.
• Tu peux en prendre. — Możesz wziąć (trochę).
• Il ne veut pas y penser. — Nie chce o tym myśleć.

Polski lustro: „Chcę tam pójść" — „tam" wisi przy „pójść", nie przy „chcę". Francuski też: y/en lecą do bezokolicznika.

Passé composé — PRZED czasownikiem posiłkowym

• J'y suis allé. — Poszedłem tam.
• Il en a mangé. — Zjadł (tego).
• Nous n'y sommes pas restés. — Nie zostaliśmy tam.

Tryb rozkazujący twierdzący — PO czasowniku, z myślnikiem

• Vas-y ! — Idź! / No dalej! (uwaga: vas zachowuje -s, w przeciwieństwie do zwykłego va)
• Allez-y ! — Proszę bardzo! / Naprzód!
• Prends-en ! — Weź (trochę)!
• Manges-en ! — Zjedz (trochę)! (znów -s pojawia się przed en — dla wymowy)

Tryb rozkazujący przeczący — z powrotem do normalnej szczeliny, przed czasownikiem

• N'y va pas ! — Nie idź tam!
• N'en prends pas ! — Nie bierz!

Część 5: Wyrażenia stałe — ucz się jako bloki

To wraca w mówionej francuszczyźnie w każdym zdaniu. Nie analizuj — zapamiętaj jako całe wyrazy.

Nie rozkładaj tego na czynniki. Francuz nie myśli „il + y + en + a" — mówi il y en a jako jeden klocek. Każdy wiersz tej tabeli to jedno słowo słownikowe, nawet jeśli zawiera 3–4 wyrazy.

Część 6: Y vs en — kontrast główny

Kontrasty treningowe — ten sam rzeczownik, inny przyimek, inny zaimek:

• Tu vas à Paris ? → J'y vais. (à → y)
• Tu viens de Paris ? → J'en viens. (de → en)
• Tu penses à ton examen ? → J'y pense. (penser à → y)
• Tu parles de ton examen ? → J'en parle. (parler de → en)

Przyimek czasownika decyduje o wszystkim. Czasownik na à (penser à, aller à, réfléchir à, jouer à, s'intéresser à) → y. Czasownik na de (parler de, venir de, avoir besoin de, avoir envie de, se souvenir de, avoir peur de) → en.