Lekcja 43: Zaimki względne — pełen zestaw

Część 1: Po co tyle zaimków względnych?

Polski załatwia prawie wszystko jednym zestawem: „który / która / które / którzy". Hiszpański ma kilka rodzin form, a wybór zależy od trzech rzeczy: co zastępujemy (osobę, rzecz, miejsce, ideę), czy jest przyimek (i jak długi), czy jest przecinek (restrictive vs non-restrictive).

Główna zasada wyboru: jeśli może być que — daj que. To koń pociągowy. Pozostałe zaimki włączamy wtedy, kiedy que nie wystarcza: po długim przyimku, w rejestrze formalnym, dla „czyjego" (cuyo), dla „to, co" (lo que).

Polska intuicja: twoje „który/-a/-e" obejmuje to wszystko. Hiszpański tylko rozdziela na podzespoły: que (najczęściej), quien (ludzie po przyimku), el que / el cual (formalniej), cuyo (czyj), donde (gdzie), lo que / lo cual (to, co / co).

Część 2: que — koń pociągowy

Que to najczęstszy zaimek względny w hiszpańskim. Pasuje i do ludzi, i do rzeczy. Działa w zdaniach restrictive i non-restrictive. Nie zmienia się ani co do rodzaju, ani liczby.

Pułapka: po długich lub „ciężkich" przyimkach (delante de, detrás de, encima de, gracias a, según…) samo que nie działa — musisz włożyć el que albo el cual (szczegóły w Części 4). Poza tym za polskim „który/-a/-e" w 80% przypadków stoi po prostu que — nie wymyślaj wyższych form bez potrzeby.

Część 3: quien / quienes — tylko o ludziach

Quien (l. poj.) i quienes (l. mn.) odnoszą się wyłącznie do osób. Stosujemy je:

• po przyimku: La chica con quien hablo es Ana.
• w zdaniu non-restrictive (z przecinkami): Mi tío, quien vive en Sevilla, es médico.

W zdaniu restrictive bez przyimka quien brzmi książkowo — w mowie native powie que: La mujer que habla (nie: la mujer quien habla).

Część 4: el que / la que / los que / las que — po przyimkach i dla odróżnienia

Ta seria zgadza się z poprzednikiem w rodzaju i liczbie:

Kiedy używać:

• po długich przyimkach (delante de, detrás de, gracias a, debajo de, dentro de, junto a, encima de…): La mesa debajo de la que está el gato es de madera.
• po dowolnych przyimkach w mowie formalniejszej: El proyecto sobre el que hablamos…
• dla usunięcia dwuznaczności, kiedy może być kilku możliwych poprzedników: La hermana de Pedro, la que vive en Lima, llega hoy. (właśnie ta siostra, która mieszka w Limie)
• na początku zdania w znaczeniu „ten, kto": El que quiera venir, que venga.

Część 5: el cual / la cual / los cuales / las cuales — rejestr formalny

Ta sama logika co el que, ale bardziej oficjalnie i pisanie. W rozmowie usłyszysz to rzadziej; w dokumentach, tekstach akademickich i prasie — non stop.

Stosujemy:

• po przyimkach (szczególnie długich): El acuerdo según el cual trabajamos…
• w zdaniach non-restrictive w piśmie: El proyecto, el cual fue aprobado el lunes, comienza ya.
• dla usunięcia dwuznaczności w długich zdaniach.

Różnica el que vs el cual: oba działają po przyimkach. El cual — odrobinę formalniej; el que — neutralniej. W piśmie akademickim el cual jest preferowane.

Skrót myślowy: w rozmowie wybieraj que / el que. W eseju, raporcie, artykule — śmiało el cual.

Część 6: cuyo / cuya / cuyos / cuyas — „którego / czyj"

Zaimek dzierżawczo-względny. Odpowiada polskiemu „którego / której / czyj" w sensie „należący do…".

KLUCZOWA ZASADA: cuyo zgadza się z RZECZĄ posiadaną, nie z posiadaczem. El escritor cuyas novelas leo — novelas są żeńskie i w liczbie mnogiej → cuyas. To, że escritor jest męski, nie ma znaczenia.

Polska intuicja jest dokładnie taka sama: „pisarz, którego powieści czytam" — „którego" odnosi się do pisarza w sensie posiadacza, ale w hiszpańskim to forma musi się zgodzić z powieściami (które są posiadane). Inna logika gramatyczna, ale w obu językach forma jest wyraźnie powiązana z konkretnym słowem — w hiszpańskim z rzeczą, w polskim z osobą.

Schemat do zapamiętania: patrz na rzeczownik tuż po cuy-. Cuy- + casa (ż. poj.) → cuya casa. Cuy- + libro (m. poj.) → cuyo libro. Cuy- + hijas (ż. mn.) → cuyas hijas. Cuy- + libros (m. mn.) → cuyos libros.

Rejestr: cuyo jest formalno-literackie. W rozmowie hiszpańskojęzyczni często to przeformułowują: zamiast La mujer cuya hija conozco powiedzą La mujer; conozco a su hija. Ale w piśmie i w mowie oficjalnej cuyo to obowiązkowa broń.

Pułapka: NIGDY nie mów la mujer que su hija… — to potoczna kalka, gramatyka ją tępi. Poprawnie: la mujer cuya hija….

Część 7: donde — zaimek dla miejsc

Donde odnosi się do miejsca. Bez rodzajnika, nie odmienia się.

Alternatywa: można powiedzieć La ciudad en (la) que nací — to też poprawne. Donde jest krótsze i bardziej naturalne.

Część 8: lo que / lo cual — rodzaj nijaki, dla idei

Rodzaj nijaki (neutro). Zastępują nie rzeczownik, lecz całą ideę, sytuację albo całe zdanie. Polski oddaje to przez „to, co" lub samo „co".

• Lo que — „to, co" na początku frazy (podmiot/dopełnienie):
  • Lo que me molesta es su tono. — To, co mnie wkurza, to jego ton.
  • No entiendo lo que dices. — Nie rozumiem, co mówisz.
• Lo cual — tylko po przecinku, odnosi się do całego poprzedniego zdania:
  • Llegó tarde, lo cual nos sorprendió. — Przyszedł późno, co nas zaskoczyło.
  • La empresa quebró, lo cual afectó a todos. — Firma zbankrutowała, co odbiło się na wszystkich.

Różnica: lo que może stać na początku zdania. Lo cual stoi wyłącznie po przecinku i odnosi się do całej poprzedniej frazy. Po polsku oba tłumaczymy przez „co", ale pozycja i funkcja są różne.

Część 9: Restrictive vs non-restrictive — przecinek decyduje

Porównaj:

• Mis hermanos que viven en Madrid son médicos. — Ci moi bracia, którzy mieszkają w Madrycie, są lekarzami. (sugeruje, że są też inni bracia)
• Mis hermanos, que viven en Madrid, son médicos. — Moi bracia, którzy zresztą wszyscy mieszkają w Madrycie, są lekarzami. (wszyscy bracia w Madrycie, wszyscy lekarze)

W non-restrictive często wybiera się quien / el cual / lo cual zamiast czystego que — brzmi czyściej, zwłaszcza w piśmie. Polski po przecinku też wpuszcza wszystkie warianty: „który", „a, przy okazji, który", „co" — w hiszpańskim to konkretne formy.