Lekcja 36: Strona bierna, konstrukcje bezosobowe, walencja

Część 1: Główna idea — trzy drogi, by uczynić zdanie „bezosobowym"

W polskim masz trzy sposoby, by powiedzieć „piszą o tym w gazecie":

1. O tym jest napisane w gazecie — imiesłów bierny.
2. W gazecie piszą o tym — bezosobowe „oni" (nikt konkretny).
3. O tym mówi się w gazecie — czasownik zwrotno-bierny z „się".

Hebrajski robi to samo, ale własnymi środkami. Trzy drogi:

Droga 1. Bierne biniany: Nif'al, Pu'al, Huf'al. Gramatyczna „prawdziwa" strona bierna. Rejestr — formalny, literacki, prawniczy, akademicki.

Droga 2. Bezosobowe 3 os. l.mn. czynnego binianu — „oni mówią", „oni piszą", bez wskazania „kto". Rejestr — potoczny, ustny, codzienny. To najczęstszy sposób w żywej mowie.

Droga 3. Bezokolicznik z le-hi- / le-he- (bezokolicznik bierny binianów Nif'al, Hitpa'el) — dla konstrukcji modalnych: „trzeba być zrobionym", „można zobaczyć". Rejestr — neutralny, działa wszędzie.

Jedno znaczenie — trzy formy. Wybór zależy od rejestru, nie od gramatyki.

---

Część 2: Droga 1 — bierne biniany (powtórka L16, L24)

W hebrajskim trzy biniany są bierne:

Czynny	Bierny	Co znaczy
Pa'al (פעל)	Nif'al (נפעל)	Strona bierna lub „środkowa". Często = polskie „- się" (otworzyć się, zamknąć się, urodzić się)
Pi'el (פיעל)	Pu'al (פועל)	Wewnętrzna bierna Pi'el. Tylko teraźniejszy i przeszły, bezokolicznik rzadki
Hif'il (הפעיל)	Huf'al (הופעל)	Wewnętrzna bierna Hif'il. Kauzatyw, który stał się stroną bierną

Pary czynno-bierne — wzór

Rdzeń	Czynny	Tłumaczenie	Bierny	Tłumaczenie
כ-ת-ב	hu kotev (Pa'al)	on pisze	hu nikhtav (Nif'al)	on/ono jest napisany
ב-נ-ה	hu bone (Pa'al)	on buduje	hu nivne (Nif'al)	jest zbudowany
ד-ב-ר	hu medaber (Pi'el)	on mówi	hu medubar (Pu'al)	(to) jest omawiane / o nim się mówi
ב-ק-ש	hu mevakesh (Pi'el)	on prosi	hu mevukash (Pu'al)	jest pożądany / poszukiwany
ז-מ-נ	hu mazmin (Hif'il)	on zaprasza	hu muzman (Huf'al)	jest zaproszony
ה-ק-מ (קום)	hu mekim (Hif'il)	on zakłada	hu mukam (Huf'al)	jest założony

Zauważ: bierne biniany nie mają sprawcy w formie podstawowej. Jeśli trzeba go wskazać — przez przyimek על ידי (al yedei, „za pośrednictwem", „przez"): ha-sefer nikhtav al yedei ha-sofer — „książka została napisana przez pisarza". To konstrukcja formalnego rejestru.

Przykład w różnych czasach (rdzeń פ-ר-ס, „publikować", Pi'el → Pu'al)

Czas	Czynny (Pi'el)	Bierny (Pu'al)
Przeszły	hi pirsema	hi pursema
Teraźniejszy	hi mefarsemet	hi mefursemet
Przyszły	hi tefarsem	hi tefursam

Dziennikarskie ha-yedi'a pursema ba-iton — „wiadomość została opublikowana w gazecie". Formalny, gazetowy rejestr.

---

Część 3: Droga 2 — bezosobowe 3 os. l.mn. (główne w tej lekcji!)

To główny potoczny sposób pozbycia się sprawcy. Bierzesz czynny czasownik w formie hem (oni, r.m.) — i nie nazywasz podmiotu. Po polsku tak samo: „w radiu mówią", „w sklepie sprzedają", „w Moskwie budują metro". Kto mówi, sprzedaje, buduje — nieważne lub się domyślne.

Reguła: czasownik stoi w 3 os. l.mn. rodzaju męskiego (forma hem) czynnego binianu. Podmiot nie jest wyrażony. W znaczeniu = polska bezosobowa strona bierna.

Wzorcowe frazy

Hebrajski	Transliteracja	Polski
אומרים ברדיו ש...	omrim ba-radio she...	w radiu mówią, że... / w radiu mówi się, że...
כותבים בעיתון ש...	kotvim ba-iton she...	w gazecie piszą, że... / w gazecie napisano, że...
מוכרים פה לחם טרי	mokhrim po lechem tari	tu sprzedają świeży chleb / tu sprzedaje się świeży chleb
בונים בניין חדש	bonim binyan chadash	budują nowy budynek / buduje się nowy budynek
לא מרשים לעשן	lo marshim le'ashen	nie wolno palić (dosł. „nie pozwalają palić")
חושבים שהוא צודק	choshvim she-hu tsodek	uważają, że ma rację / uważa się, że ma rację
איך אומרים את זה בעברית?	eikh omrim et ze be-ivrit?	jak to się mówi po hebrajsku?
ראיתי שהציעו לך עבודה	ra'iti she-hitsi'u lekha avoda	widziałem, że zaproponowano ci pracę
גנבו לי את הארנק	ganvu li et ha-arnak	ukradli mi portfel („ukradli mi portfel")
התקשרו אליך מהבנק	hitkashru eleikha me-ha-bank	dzwonili do ciebie z banku

Klucz: w tych zdaniach nie ma podmiotu. To właśnie „bezosobowa strona bierna" po hebrajsku. Na polski tłumaczymy na różne sposoby — stroną bierną, formą bezosobową, czasem „oni".

Kiedy wybierać Drogę 2, a kiedy Drogę 1?

Kontekst	Co wybrać
Rozmowa, mowa codzienna, telefon	omrim, kotvim, mokhrim (3 os. l.mn.)
Notka prasowa, wiadomości	Oba warianty (3 os. l.mn. trochę częściej)
Dokument urzędowy, ustawa, artykuł naukowy	Bierne biniany (Nif'al/Pu'al/Huf'al)
Przekład tekstu naukowego	Bierne biniany

Przykład kontrastu: „Donoszą o tym w radiu". Potoczny hebrajski: medavrim al ze ba-radio lub omrim al ze ba-radio. Oficjalny hebrajski: al kakh nimsar ba-radio (Nif'al od מ-ס-ר, „przekazywać"). Znaczenie jedno — rejestr różny.

---

Część 4: Droga 3 — bezokolicznik bierny (forma lehiX)

Bierne biniany mają bezokolicznik, który działa w konstrukcjach modalnych: „trzeba", „można", „powinno być". Bezokolicznik Nif'al ma przedrostek lehi- (להי...), rzadziej leh(e)- (להפ..., להר...).

Rdzeń	Bezokolicznik czynny	Bezokolicznik bierny	Tłumaczenie
ר-א-ה	lir'ot (widzieć)	lehera'ot (być widzianym)	można/trzeba zobaczyć
כ-ת-ב	likhtov (pisać)	lehikatev (być napisanym)	powinno być napisane
ב-נ-ה	livnot (budować)	lehibanot (być zbudowanym)	powinno być zbudowane
מ-צ-א	limtso (znajdować)	lehimatse (znajdować się)	znajdować się (po polsku zwrotne)
פ-ת-ח	liftoach (otwierać)	lehipatach (otwierać się)	otwierać się

W konstrukcji modalnej

Hebrajski	Transliteracja	Polski
צריך להיכתב בעברית	tsarikh lehikatev be-ivrit	powinno być napisane po hebrajsku
אפשר להיראות בקושי	efshar lehera'ot be-koshi	można z trudem zobaczyć
המסמך צריך להישלח היום	ha-mismakh tsarikh lehishalach ha-yom	dokument powinien zostać wysłany dziś
הספר צריך להיקרא לאט	ha-sefer tsarikh lehikare le'at	książkę trzeba czytać powoli (dosł. „powinna być czytana")

Zauważ: bezokolicznik bierny — to najbardziej „neutralna" z trzech dróg. Nie brzmi ani zbyt formalnie, ani zbyt potocznie. Porównaj:

• tsarikh lehikatev be-ivrit — neutralno-literacko
• tsarikh likhtov et ze be-ivrit — neutralno-czynnie („trzeba napisać to po hebrajsku")
• kotvim et ze be-ivrit — potocznie („to się pisze po hebrajsku") Wszystkie trzy są poprawne; wybór według tonu.

---

Część 5: Walencja — przechodni vs. nieprzechodni

Aby strona bierna w ogóle istniała, czasownik musi mieć walencję dla dopełnienia bliższego — to znaczy musi być przechodni. Strona bierna bierze dopełnienie bliższe czasownika czynnego i robi z niego podmiot.

Reguła: przechodni czasownik (z dopełnieniem bliższym, często z את) → może przyjąć stronę bierną. Nieprzechodni czasownik (bez dopełnienia bliższego) → strony biernej nie ma.

Czasowniki przechodnie — jest strona bierna

Czynny	Dopełnienie bliższe	Bierny
ha-sofer kotev sefer	sefer — dopełnienie bliższe	ha-sefer nikhtav (al yedei ha-sofer)
ha-po'el bone binyan	binyan — dopełnienie bliższe	ha-binyan nivne
ha-isha mekhina aruchat erev	aruchat erev — dopełnienie bliższe	aruchat ha-erev mukhana

Czasowniki nieprzechodnie — brak strony biernej

Czasownik	Tłumaczenie	Dlaczego nie ma strony biernej
higi'a (להגיע)	przybywać	„on przybył gdzieś" — nie ma dopełnienia bliższego
halakh (ללכת)	iść	brak dopełnienia
yashan (לישון)	spać	brak dopełnienia
met (למות)	umierać	brak dopełnienia

Nie można powiedzieć „dom został przyjechany". Tak samo w hebrajskim.

Trudne przypadki: spójrz na przyimek!

Czasownik może wyglądać „jak przechodni", ale wymagać przyimka przed dopełnieniem — wtedy zgodnie z regułą jest nieprzechodni i strony biernej nie ma.

Czasownik	Rekcja	Tłumaczenie	Strona bierna możliwa?
dibber (דיבר)	dibber im mishehu	rozmawiał z kimś	Nie (przyimek im)
siper (סיפר)	siper le-mishehu	opowiadał komuś	Nie (przyimek le-)
azar (עזר)	azar le-mishehu	pomagał komuś	Nie
chashav (חשב)	chashav al mishehu	myślał o kimś	Nie

Lifehack: jeśli przed dopełnieniem trzeba przyimka (al, le-, im, mi-) — czasownik jest nieprzechodni, bezpośredniej strony biernej nie ma. Chcesz „bezosobowego" odcienia — użyj Drogi 2 (3 os. l.mn.): medavrim alav, choshvim alav — „o nim się mówi, o nim się myśli". To uniwersalny obejście.

---

Część 6: Subtelna para — lehishaer (Nif'al) vs. lehishtanot (Hitpa'el)

W lekcji 16 spotkaliśmy czasownik lehishaer (להישאר, „pozostawać") — binian Nif'al, rdzeń ש-א-ר. Łatwo go pomylić z bezokolicznikami Hitpa'el, też zaczynającymi się na lehish- (bo w Hitpa'el z rdzeniem na ש zachodzi metateza: ת z przedrostka -hit- zamienia się miejscami z syczącą rdzenia → -hish-, por. L17).

Bezokolicznik	Binian	Rdzeń	Tłumaczenie	Strona
lehishaer	Nif'al	ש-א-ר	pozostawać	bierna/środkowa
lehishtanot	Hitpa'el	ש-נ-ה	zmieniać się (stawać się innym)	zwrotna
lehishtatef	Hitpa'el	ש-ת-פ	uczestniczyć (dzielić się z innymi)	zwrotna
lehishtamesh	Hitpa'el	ש-מ-ש	korzystać	zwrotna
lehishakech	Nif'al	ש-כ-ח	być zapomnianym (= „zapominać się")	bierna

Jak odróżnić? Jeśli po lehish- idzie ta- / tat- / tam- (z literą ת w formie) — to Hitpa'el z metatezą. Jeśli ת nie ma — to Nif'al: lehishaer, lehishakech, lehishalech.

Innymi słowy: lehishtanot zawiera „-sht-", a lehishaer — nie.

Pary czynno-bierne do treningu

Czynny	Bierny/środkowy	Zwrotny
lir'ot (Pa'al, widzieć)	lehera'ot (Nif'al, być widzianym)	lehitra'ot (Hitpa'el, widzieć się → „do widzenia")
likhtov (Pa'al, pisać)	lehikatev (Nif'al, być napisanym)	lehitkatev (Hitpa'el, korespondować)
lashir (Pa'al, śpiewać)	—	—
leshanot (Pi'el, zmieniać)	leshunot (Pu'al, być zmienionym)	lehishtanot (Hitpa'el, zmieniać się)

---

Część 7: Konstrukcje bezosobowe bez czasownika — yesh / ein / efshar

Oprócz „3 os. l.mn." hebrajski zna konstrukcje bezosobowe bez czasownika w ogóle:

Hebrajski	Transliteracja	Polski
יש לדבר על זה	yesh ledaber al ze	trzeba/należy o tym porozmawiać
אין מה לעשות	ein ma la'asot	nic się nie da zrobić
אפשר להיכנס?	efshar lehikanes?	można wejść?
אסור לעשן כאן	asur le'ashen kan	tu nie wolno palić
מותר לצלם	mutar letsalem	wolno fotografować
צריך לחכות	tsarikh lechakot	trzeba poczekać
כדאי לקנות עכשיו	kheday liknot achshav	warto kupić teraz

To też bezosobowa strona bierna funkcjonalnie: podmiotu nie ma, działanie — uogólnione. Porównaj z lekcją 32, gdzie analizowaliśmy je jako modalne. Tutaj — utrwalamy, że to czwarte „narzędzie bezosobowości", działające razem z trzema drogami powyżej.

---

Część 8: Styl dziennikarski — gniazda strony biernej

Gazetowy hebrajski uwielbia bierne biniany i rzeczowniki odczasownikowe (L34). Typowa fraza informacyjna jest zbudowana z nich jak z klocków.

Przykład: notka prasowa

בעקבות הדיון שנערך אתמול, הוחלט להקים ועדה מיוחדת. המסקנות יפורסמו בשבוע הבא, וההמלצות יישלחו לשר. הציבור מוזמן להגיש הערות.

Transliteracja: Be-ikvot ha-diyun she-ne'erakh etmol, huchlat lehakim va'ada meyuchedet. Ha-maskanot yefursemu ba-shavua ha-ba, ve-ha-hamlatsot yishalchu la-sar. Ha-tsibur muzman lehagish he'arot.

Tłumaczenie: „W wyniku dyskusji przeprowadzonej wczoraj postanowiono utworzyć specjalną komisję. Wnioski zostaną opublikowane w przyszłym tygodniu, a zalecenia zostaną wysłane do ministra. Społeczeństwo jest zaproszone do zgłoszenia uwag."

Rozbiór strony biernej:

Forma	Binian	Rdzeń	Znaczenie czynne
ne'erakh (zniwelowane)	Nif'al	ע-ר-כ	„został przeprowadzony"
huchlat	Huf'al	ח-ל-ט	„postanowiono"
yefursemu	Pu'al, przyszły	פ-ר-ס	„zostaną opublikowane"
yishalchu	Nif'al, przyszły	ש-ל-ח	„zostaną wysłane"
muzman	Huf'al, teraźn.	ז-מ-נ	„zaproszony"

Bez czynnego podmiotu cały tekst brzmi oficjalnie i obiektywnie — nikt nie „postanowił", „opublikował", „wysłał"; wszystko dzieje się samo. To właśnie dziennikarska maska.

---